Kamuda Yeniden Yapılandırma İhtiyacı 1: Mahalle Muhtarlıklarının Kaldırılması

Kamuda Yeniden Yapılandırma İhtiyacı 1: Mahalle Muhtarlıklarının Kaldırılması

Bu yazı dizimizde ülkemizde kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanılması gerektiği inancıyla yapılması gereken yapısal reformlardan bahsedeceğiz.

Gerek dünya gerekse de ülkemiz oldukça belirsiz bir siyasi ve ekonomik dönemden geçmektedir. 2008 yılında başlayan global ekonomik kriz sadece parasal önlemlerle geçiştirilmeye çalışıldığından şu ana kadar istenilen sonuç elde edilememiş ve dünya ekonomilerindeki kırılganlıklar önlenememiştir. Bunun yanında gerek Ortadoğu’da gerekse de dünyanın birçok yerinde meydana gelen siyasi çalkantılar dünya ekonomilerini doğrudan veya dolaylı olarak etkilemektedir. Belirsizliklerin arttığı dönemlerde insanlar harcamalarını kıstıklarından, dünya ekonomileri giderek kısır döngüye girebilmekte ve küreselleşmenin de etkisiyle hemen her ülke az ya da çok bu olumsuz tablodan etkilenmektedir. Bu dönemlerde kaynakların arttırılmasında sıkıntı yaşandığından mevcut kaynakların daha etkili ve verimli kullanılmasının önemi bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle biz de bu yazı dizimizde ülkemizde kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanılması gerektiği inancıyla yapılması gereken yapısal reformlardan bahsedeceğiz.  İlk yazımızda mahalle muhtarlıklarında yapılması gereken yapısal reformlardan bahsedeceğiz.

Mahalle Muhtarlıklarının Kaldırılması

Ülkemiz siyasi hayatında önemli işlevler gören ve mahalli idarelerin en küçük birimi olan muhtarlıklar işlevselliğini her geçen gün yitirmektedir. 1944 yılında yürürlüğe giren 4541 sayılı kanuna dayanılarak çıkarılan 04/04/1945 tarih ve 3/2412 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına bakıldığında Muhtarlıkların çok önemli görevler ifa ettikleri anlaşılmaktadır.

Yukarıda adı verilen mevzuat hükümlerine baktığımızda muhtarlıkların nüfus kanunundan askerlik kanununa, ceza muhakemeleri kanunundan hukuk muhakemeleri kanununa, veraset ve intikal vergisi kanunundan kaçakçılığı önleme kanuna kadar oldukça geniş bir alanda çok farklı ödevleri yapmakla yükümlü tutulduklarını görmekteyiz. Söz konusu mevzuatın yürürlüğe girdiği tarihten 1980’li yıllara kadar muhtarlıklarla ilgili herhangi önemli bir düzenleme yapılmamışken, 18.01.1984  tarih ve 2972 sayılı “Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunda” muhtarlıkların nasıl seçileceği belirlenmiş ancak görevleri hususunda herhangi bir düzenleme yine yapılmamıştır.

Söz konusu kanunun ve Bakanlar Kurulu Kararının yürürlüğe girdiği tarih ve ülkemizin o zamanki gelişmişlik seviyesi göz önüne alındığında, kanunda ve bakanlar kurulu kararında belirtilen pek çok görevin gerçekten de muhtarlar tarafından ifa edilmesinin o zamanki şartlar için gerekli olduğu düşünülebilir. Ancak, gelişen teknoloji ve ülkemizin ulaşmış olduğu kalkınmışlık seviyesi göz önüne alındığında yukarıda belirtilen görevlerin hemen hemen hiç birisinin bugün itibari ile fiili olarak icra edilmediği hemen herkesin malumudur. Bugün itibari ile muhtarlıklar sadece seçimlerde seçmen kartının dağıtımı ve iadeli taahhütlü verilen mektupların sahiplerinin adresinde bulunamadığı durumlarda mektupların bırakılması ve fakirlere fakirlik ilmühaberinin verilmesi dışında hemen hemen önemli hiçbir görev icra etmemektedir. Bunun yanında, özellikle büyükşehirlerde insanların giderek birbirine yabancılaşması, aynı site hatta aynı apartman içinde oturanların dahi birbirini tanımadığı ortamda muhtarlıkların icra ettiği bazı görevlerin ne kadar sağlıklı olduğu da tartışmalıdır.

Başta büyükşehirler olmak üzere, bugün itibari ile yerel yönetim denilince vatandaşların aklına belediye gelmekte ve hizmetlerin büyük çoğunluğu belediyeler tarafından sunulmaktadır. Nitekim bu gelişmeler doğrultusunda belediye mevzuatında değişiklikler yapılmış ve görev tanımı itibari ile 1580 sayılı kanunda yapılamayan birçok işlemin 5216 ve 5393 sayılı kanunlarla belediyerce yapılmasının önü açılmıştır. Bu durum sadece belediyelerce sunulan hizmetin kalitesinden değil aynı zamanda vatandaşların belediyelerden beklentisinin artması da etkili olmuştur. Ancak, belediyelerin görevleri vatandaşların beklentisine paralel olarak sürekli olarak artarken maddi kaynakları istenilen düzeyde arttırılamamıştır. Belediyeler çoğunlukla merkezi idare tarafından kendilerine tahsis edilen gelirlere bağımlı olarak faaliyet göstermektedirler ve kendi öz gelirleri toplam gelir içerisinde fazla bir yer kaplamamaktadır.

Muhtarlıkların önemi her geçen gün azalırken sayısı ise nüfus ve yerleşim biriminin artışına paralel olarak sürekli artmaktadır.  2014 yerel seçimler öncesinde Türkiye’de bulunan muhtarlıkların sayısı, köy ve mahalle muhtarlıkları olarak dağılımı aşağıda verilmiştir.

S. NO

İLLER

KÖY MUHTAR
SAYISI*

MAHALLE MUHTAR
SAYISI*

S. NO

İLLER

KÖY MUHTAR
SAYISI*

MAHALLE MUHTAR
SAYISI*

1

ADANA

464

392

42

KONYA

584

911

2

ADIYAMAN

420

180

43

KÜTAHYA

520

302

3

AFYON

391

595

44

MALATYA

496

348

4

AĞRI

569

78

45

MANİSA

779

410

5

AMASYA

352

144

46

K.MARAŞ

478

346

6

ANKARA

661

813

47

MARDİN

573

130

7

ANTALYA

551

490

48

MUĞLA

398

222

8

ARTVİN

312

43

49

MUŞ

359

118

9

AYDIN

489

263

50

NEVŞEHİR

133

190

10

BALIKESİR

905

265

51

NİĞDE

113

214

11

BİLECİK

243

61

52

ORDU

487

459

12

BİNGÖL

319

69

53

RİZE

353

192

13

BİTLİS

340

127

54

SAKARYA

428

264

14

BOLU

511

62

55

SAMSUN

945

342

15

BURDUR

182

164

56

SİİRT

268

64

16

BURSA

668

425

57

SİNOP

469

44

17

ÇANAKKALE

568

96

58

SİVAS

1.231

291

18

ÇANKIRI

367

108

59

TEKİRDAĞ

257

113

19

ÇORUM

735

189

60

TOKAT

611

385

20

DENİZLİ

372

354

61

TRABZON

481

372

21

DİYARBAKIR

761

253

62

TUNCELİ

327

40

22

EDİRNE

248

112

63

ŞANLIURFA

1.107

204

23

ELAZIĞ

545

154

64

UŞAK

244

82

24

ERZİNCAN

528

155

65

VAN

577

109

25

ERZURUM

968

325

66

YOZGAT

556

259

26

ESKİŞEHİR

368

187

67

ZONGULDAK

372

181

27

GAZİANTEP

435

361

68

AKSARAY

151

211

28

GİRESUN

536

211

69

BAYBURT

169

33

29

GÜMÜŞHANE

323

75

70

KARAMAN

143

158

30

HAKKARİ

127

53

71

KIRIKKALE

171

145

31

HATAY

358

321

72

BATMAN

263

105

32

ISPARTA

174

340

73

ŞIRNAK

173

93

33

MERSİN

509

404

74

BARTIN

262

47

34

İSTANBUL

151

804

75

ARDAHAN

226

41

35

İZMİR

595

743

76

IĞDIR

157

37

36

KARS

381

56

77

YALOVA

43

46

37

KASTAMONU

1.070

157

78

KARABÜK

269

83

38

KAYSERİ

395

419

79

KİLİS

136

89

39

KIRKLARELİ

177

115

80

OSMANİYE

161

120

40

KIRŞEHİR

233

131

81

DÜZCE

290

100

41

KOCAELİ

244

266

 

TOPLAM

34.305

18.460

*Ödenen muhtar maaşlarına göre hazırlanmıştır.

**Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemine (ADNKS) göre tespit edilen köy nüfusları baz alınarak 2972 sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları Seçimi Hakkında Kanunun 30 ncu maddesinin (a) fıkrasına göre hesaplanmıştır.

***  2972 sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları Seçimi Hakkında Kanunun 30 maddesinin (b) fıkrasına göre hesaplanmıştır.

KAYNAK: İÇİŞLERİ BAKANLIĞI

Yukarıda yer alan 2014 yılı verilerine göre Türkiye’de toplam 52.765 adet muhtarlık bulunmaktadır. Bu sayının 34.305 adedi köy, 18.460 adedi ise mahalle muhtarlığıdır. Ancak 6360 sayılı kanunla 14 yeni büyükşehir kurulması ile birlikte büyükşehir sınırları il sınırları olarak kabul edilmiş ve bu illerde bulunan köyler mahalleye çevrildiğinden köy muhtarlıklarının sayısı düşmüş ancak mahalle muhtarlıklarının sayısı artmıştır. İstanbul ve Ankara başta olmak üzere büyükşehirlerin içerisinde bulunan bazı köylerin fiili olarak şehir içinde kalması dolayısıyla böyle bir uygulama doğru olsa dahi özellikle il sınırları geniş ve/veya yerleşim birimi dağınık olan illerdeki köylerin mahalle olarak addedilmesi bunların köy olma vasfını fiili olarak sona erdirememiştir.  

Köy olan veya mahalleye çevrilmekle birlikte hala köy vasfında bulunan yerlerde muhtarlıklarla ilgili olarak bunların gerekli olup olmadığı hususunda herhangi bir tartışma bulunmamaktadır. Çünkü böyle yerlerde muhtarlıklar bir nevi devletin en küçük mahalli birimi olarak devleti temsil etmekte ve bu doğrultuda hizmet görmektedirler. Ancak büyükşehirler başta olmak üzere il ve ilçe merkezlerinde bulunan muhtarlıklara bugün itibari ile ihtiyaç bulunmamaktadır. Bu nedenle yeni dönemde il ve ilçe merkezlerinde bulunan mahalle muhtarlıklarının kaldırılarak bunlar tarafından sunulan bazı hizmetlerin belediyelere verilmesi, kamu yönetiminde etkinliğin ve kalitenin artmasına önemli katkıda bulunacaktır.

2018 yılı başından itibaren ortalama bir muhtar maaşı yaklaşık olarak 1.563,57 TL’dir. Mahalle muhtarlıklarının sayısının 18.460 olduğu göz önüne alındığında mahalle muhtarlıkları için bütçeden ödenen rakam: 

Mahalle sayısı
(A)

Ortalama Maaş (B)

Toplam Aylık Maliyet 
(A)*(B) = (C)

Toplam Yıllık Maliyet

(C)*12 = (D)

18.460

1563,67

28.863.502,20 TL

346.362.026,40 TL

Görüleceği üzere mahalle muhtarlıklarının merkezi bütçeye toplam maliyeti yıllık olarak yaklaşık 350 milyon TL’dir. Bunun yanında muhtarlıkların elektrik, su, doğalgaz ve internet faturalarının birçoğu yine belediyeler tarafından ödenmektedir. Aslında köy statüsünden çıkmış olmakla beraber hala köy gözüken yerleşim yerleri de eklendiğinde bu miktar 350 milyon TL’nin çok daha üzerinde gerçekleşecektir.

Ancak gerek işlevselliği gerekse de değişen koşullar ve gelişen teknolojik seviye göz önüne alındığında bugün itibari ile mahalle muhtarlıklarına ihtiyaç duyulmadığı aşikardır. Seçmen bilgi kartları gibi 4 veya 5 yılda bir sunulan hizmetler belediyeler tarafından rahatlıkla sunulabileceği gibi YSK’nın internet sitesi üzerinden de birçok kişi tarafından hali hazırda bu hizmet alınmaktadır. İkametgah işlemleri MERNİS üzerinden yürütüldüğünden bu işlemlerle ilgili de muhtarlıklara hemen hemen ihtiyaç kalmamıştır. Ancak ilk kayıt için gerekli hizmetler de belediyeler tarafından rahatlıkla sunabilir. Bunların dışındaki diğer hizmetler de gerek mahalli idarelere gerekse ilgili merkezi idarelere devredilebilir ve gerekli teknolojik yapılarak vatandaşlara bu hizmetler daha ucuz maliyetle ve daha kaliteli bir şekilde sunulabilir.

Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi belediyelerin görevleri vatandaşların talepleri doğrultusunda sürekli artarken gelirleri maalesef aynı oranda arttırılamamıştır. Mahalle muhtarlıklarının kaldırılarak merkezi idareden mahalle muhtarlıkları için ödenen paranın ilgili belediyelere aktarılması durumunda hem belediyelere ek bir gelir imkanı sağlanacak hem de hizmetlerin kalitesi artacaktır. Aşağıdaki tabloda sadece mevcut bilgilere göre il bazında mahalle muhtarlıklarının kaldırılması ve bu kaynağın belediyelere aktarılması durumunda belediyelere katkısı il bazında verilmiştir.  

S. No

İller

Mahalle Muhtarı
Sayısı

Belediyelere Aylık Katkısı (TL)

Belediyelere Yıllık Katkısı (TL)

S. No

İller

Mahalle Muhtarı
Sayısı

Belediyelere Aylık Katkısı (TL)

Belediyelere Yıllık Katkısı (TL)

1

ADANA

392

612.919,44

7.355.033,28

42

KONYA

911

1.424.412,27

17.092.947,24

2

ADIYAMAN

180

281.442,60

3.377.311,20

43

KÜTAHYA

302

472.198,14

5.666.377,68

3

AFYON

595

930.324,15

11.163.889,80

44

MALATYA

348

544.122,36

6.529.468,32

4

AĞRI

78

121.958,46

1.463.501,52

45

MANİSA

410

641.063,70

7.692.764,40

5

AMASYA

144

225.154,08

2.701.848,96

46

K.MARAŞ

346

540.995,22

6.491.942,64

6

ANKARA

813

1.271.182,41

15.254.188,92

47

MARDİN

130

203.264,10

2.439.169,20

7

ANTALYA

490

766.149,30

9.193.791,60

48

MUĞLA

222

347.112,54

4.165.350,48

8

ARTVİN

43

67.233,51

806.802,12

49

MUŞ

118

184.501,26

2.214.015,12

9

AYDIN

263

411.218,91

4.934.626,92

50

NEVŞEHİR

190

297.078,30

3.564.939,60

10

BALIKESİR

265

414.346,05

4.972.152,60

51

NİĞDE

214

334.603,98

4.015.247,76

11

BİLECİK

61

95.377,77

1.144.533,24

52

ORDU

459

717.678,63

8.612.143,56

12

BİNGÖL

69

107.886,33

1.294.635,96

53

RİZE

192

300.205,44

3.602.465,28

13

BİTLİS

127

198.573,39

2.382.880,68

54

SAKARYA

264

412.782,48

4.953.389,76

14

BOLU

62

96.941,34

1.163.296,08

55

SAMSUN

342

534.740,94

6.416.891,28

15

BURDUR

164

256.425,48

3.077.105,76

56

SİİRT

64

100.068,48

1.200.821,76

16

BURSA

425

664.517,25

7.974.207,00

57

SİNOP

44

68.797,08

825.564,96

17

ÇANAKKALE

96

150.102,72

1.801.232,64

58

SİVAS

291

454.998,87

5.459.986,44

18

ÇANKIRI

108

168.865,56

2.026.386,72

59

TEKİRDAĞ

113

176.683,41

2.120.200,92

19

ÇORUM

189

295.514,73

3.546.176,76

60

TOKAT

385

601.974,45

7.223.693,40

20

DENİZLİ

354

553.503,78

6.642.045,36

61

TRABZON

372

581.648,04

6.979.776,48

21

DİYARBAKIR

253

395.583,21

4.746.998,52

62

TUNCELİ

40

62.542,80

750.513,60

22

EDİRNE

112

175.119,84

2.101.438,08

63

ŞANLIURFA

204

318.968,28

3.827.619,36

23

ELAZIĞ

154

240.789,78

2.889.477,36

64

UŞAK

82

128.212,74

1.538.552,88

24

ERZİNCAN

155

242.353,35

2.908.240,20

65

VAN

109

170.429,13

2.045.149,56

25

ERZURUM

325

508.160,25

6.097.923,00

66

YOZGAT

259

404.964,63

4.859.575,56

26

ESKİŞEHİR

187

292.387,59

3.508.651,08

67

ZONGULDAK

181

283.006,17

3.396.074,04

27

GAZİANTEP

361

564.448,77

6.773.385,24

68

AKSARAY

211

329.913,27

3.958.959,24

28

GİRESUN

211

329.913,27

3.958.959,24

69

BAYBURT

33

51.597,81

619.173,72

29

GÜMÜŞHANE

75

117.267,75

1.407.213,00

70

KARAMAN

158

247.044,06

2.964.528,72

30

HAKKARİ

53

82.869,21

994.430,52

71

KIRIKKALE

145

226.717,65

2.720.611,80

31

HATAY

321

501.905,97

6.022.871,64

72

BATMAN

105

164.174,85

1.970.098,20

32

ISPARTA

340

531.613,80

6.379.365,60

73

ŞIRNAK

93

145.412,01

1.744.944,12

33

MERSİN

404

631.682,28

7.580.187,36

74

BARTIN

47

73.487,79

881.853,48

34

İSTANBUL

804

1.257.110,28

15.085.323,36

75

ARDAHAN

41

64.106,37

769.276,44

35

İZMİR

743

1.161.732,51

13.940.790,12

76

IĞDIR

37

57.852,09

694.225,08

36

KARS

56

87.559,92

1.050.719,04

77

YALOVA

46

71.924,22

863.090,64

37

KASTAMONU

157

245.480,49

2.945.765,88

78

KARABÜK

83

129.776,31

1.557.315,72

38

KAYSERİ

419

655.135,83

7.861.629,96

79

KİLİS

89

139.157,73

1.669.892,76

39

KIRKLARELİ

115

179.810,55

2.157.726,60

80

OSMANİYE

120

187.628,40

2.251.540,80

40

KIRŞEHİR

131

204.827,67

2.457.932,04

81

DÜZCE

100

156.357,00

1.876.284,00

41

KOCAELİ

266

415.909,62

4.990.915,44

 

TOPLAM

18.460

28.863.502,20

346.362.026,40

 
Görüleceği üzere, özellikle nüfusu ve bütçesi nispeten küçük ancak mahalle sayısı fazla olan Tokat, Burdur gibi il ve ilçeler başta olmak üzere belediyelere aktarılacak olan bu kaynak belediyeleri kaynak açısından oldukça rahatlatacaktır. Bunun yanında muhtar seçilen kişilerin ekseriyetle emekli kişiler olması ve mahalle muhtarlıkları tarafından sunulan hizmetlerin bir kısmının belediyelerce sunulacak olması nedeniyle genç istihdamın önünü açacak ve sosyal gelişmeye de katkıda bulunacaktır.

SONUÇ:

Sonuç olarak bugün itibari ile mahalle muhtarlıkları işlevini tamamlamış bulunmaktadır. Mahalle muhtarlıkları tarafından verilmesi öngörülen hizmetlerin hemen hemen tamamı ya belediyeler tarafından veya merkezi idare tarafından sunulduğundan bugün itibari ile bu muhtarlıklar seçimden seçime seçmen bilgi kartlarının dağıtımı ve ikametgahında bulunamayanlar için son posta teslim yeri olma ve fakirlik ilmühaberi verme dışında herhangi bir işlev görmemektedir. 2014 seçimlerine göre Türkiye’de toplam 52.765 muhtarlık bulunmakta ve bunların 18.460 adedi mahalle muhtarı olarak görev yapmaktadır. Merkezi idare bütçesinde yıllık yaklaşık 350 milyon TL mahalle muhtarlıklarının maaş gideri olarak ödenmektedir. Ayrıca, muhtarlıkların binası başta olmak üzere, ısınma, telefon, su doğalgaz ve internet gibi birçok gideri de hali hazırda birçok belediye tarafından karşılanmaktadır. Ancak işlevsellik göz önüne alındığında bu harcamanın verimli bir harcama olduğu iddia edilemez.

Kamu harcamalarında etkinliğin arttırılması ve kaynakların daha verimli kullanılması açısından önemi her geçen gün artan belediyelerin güçlendirilmesi her geçen gün daha da önem kazanmaktadır. Bu nedenle, mahalle muhtarlıklarının kaldırılarak buraya aktarılan paraların muhtarlık sayısına göre il ve ilçe belediyelerine aktarılması durumunda hem belediyelerin kaynak açısından bir nebze rahatlamasına katkıda bulunulacak hem de hizmetlerin daha az maliyetle ve daha verimli bir şekilde vatandaşlara sunulma imkânı sağlanacaktır. Bunun yanında genç istihdamın arttırılması açısından da bu kaynakların belediyelere aktarılması yerel yönetimlerin elini güçlendirecektir.

Dünya ekonomisi 2008 yılından itibaren global ekonomik krizle boğuşmaktadır. Bunun yanında Arap baharı ile başlayan ve hemen yanı başımızda cereyan eden karışıklıkların kısa vadede durulması beklenmemektedir. Günümüzün gerek siyasi gerekse de ekonomik durumu göz önüne alındığında mevcut kaynakların daha etki daha verimli kullanılmasının önemi her geçen gün artmaktadır. Yukarıda da ifade edildiği üzere kaldırılması gerektiğini düşündüğümüz muhtarlık sayısı 2014 seçim verilerine göre 18.460’tır. Ancak, 6360 sayılı kanun ile büyükşehirlerde bulunan köyler mahalleye çevrildiğinden bu sayı şu an için 30.000’e çıkmış bulunmaktadır. Büyükşehirler başta olmak üzere tüm il ve ilçelerdeki köy statüsünü kaybetmiş ve ilgili idarenin mahallesi haline gelmiş olan bütün muhtarlıkların Valilik ve Kaymakamlıklar tarafında tespit edilerek gerekli çalışma yapıldığında yerel yönetimlere yaklaşık 400 milyon TL bir kaynağın aktarılması mümkün olacak ve kamu kaynaklarının verimli kullanılmasının önü açılacaktır.

2011 yılında faaliyete geçen Ankara-Konya hızlı tren hattının yaklaşık maliyeti 1 milyar TL’dir. Muhtarlıklara ödenen bu kaynağın belediye gibi mahalli idareler yerine merkezi idare tarafından kullanılması durumunda hemen her seçim döneminde yaklaşık Ankara-Konya hattı kadar bir mesafede hızlı tren yapımının mümkün bulunmaktadır. Sözün özü kaynaklarımız kıt ama ihtiyaçlarımız çok. Bu nedenle mevcut kaynakları olabildiğince verimli değerlendirmemiz için en küçük idari birim olan muhtarlıklarda konsolidasyon yapılması ülkemizin uzun vadeli çıkarları için bizce gereklidir. Sizce öyle değil mi?

Saygılarımla...
Ömer DEMİRDAŞ

omerdgu@gmail.com

Bu yazı 13.05.2018 tarihinde www.fikiranaliz.com sitesinde yayınlanmış olup, söz konusu sitenin yer sağlayıcısında yaşanan sorunlar nedeniyle kapanması üzerine yeniden bu sitede yayınlanmıştır.

1 YORUMLAR

  • Emin erden

    Mahalle muhtarılarl kaldlrllsln devlete mali yük muhtarlara verilen para emekliye verilsin Alsana kaynak.

    YORUM YAZ